Een vriendin van mij die werkte met kinderen op de lagere school trof op een dag een jongen van klas acht huilend op een bankje op het schoolplein aan. Ze vroeg wat er aan de hand was. Hij bleek net de uitslag gekregen te hebben van zijn CITO-toets. VMBO was het advies. Snikkend door zijn tranen heen zei hij: 'Ze hebben me afgeschreven juf'. Een kind van twaalf dat het gevoel heeft afgeschreven te zijn, dan doe je als samenleving iets echt niet goed.
Er zitten nogal wat haken en ogen aan de CITO-toets en aan alle toetsen die intelligentie meten. Er zit flink wat willekeur in dat soort toetsen, bijvoorbeeld omdat er binnen één klas grote leeftijdsverschillen zitten. Kinderen die geboren zijn net na de peildatum van 1 oktober zijn bijna een jaar ouder dan kinderen die er net voor geboren zijn. Zo'n jaar verschil in ontwikkeling, dat doet er nogal toe. Oudere kinderen scoren gemiddeld hoger, maar daarvoor wordt in de score niet gecorrigeerd. Daarbij is het een moment-opname. Wie een beetje ervaring heeft met kinderen weet dat die soms een wat grillig leerpatroon hebben. En zo kan ik nog wel even doorgaan.
Daarbij met zo'n toets maar één ding: intelligentie. Iedereen snapt dat het relevant is, maar bepaald niet een zaligmakende indicator om het potentieel van mensen te bepalen. In een wat bizar experiment in de vorige eeuw werd een groep van 1.500 hyperintelligente kinderen, met een IQ van boven de 140 veertig jaar lang gevolgd. Aan het eind van het onderzoek was de pijnlijke conclusie dat deze groep briljante mensen vrijwel niets uitzonderlijks had gepresteerd. Intelligentie is een slechte voorspeller voor het potentieel van mensen.
De metingen van de CITO-toets worden dus verkeerd gebruikt. Het is net zoiets als de innovatiekracht van een bedrijf meten aan de hand van het aantal patenten. Het zegt wel iets, maar het zou een krankzinnig criterium zijn om op basis van zo'n getal een beurskoers en de investeringsruimte te bepalen. Het is net zo krankzinnig om kinderen zo vroeg in hun leven zo hard te verdelen in biefstukjes en gehaktballen. Toch is dat wat we doen in het Nederlandse onderwijs.
Het kan ook anders. Finland is het land met het beste onderwijs ter wereld. Het heeft geen CITO-toets en nog belangrijker, het maakt geen onderscheid tussen VMBO, HAVO of VWO. Kinderen blijven tot hun zestiende in één klas. Het onderwijs in Finland is amper duurder dan het Nederlandse onderwijs, er is geen onderwijsinspectie, er zijn geen stigmatiserende schooltypes. Er zijn wel hoog opgeleide, goed betaald docenten, veel autonomie voor de docent en relatief veel financiering vanuit de lokale overheid. Het blijft raar dat we het zo vaak hebben over de CITO-toets en zo weinig over het onderwijs in Finland. Niet echt intelligent, toch?